Monika Wierzbicka
Jan Luśtych - człowiek z Zawad Małych
- Jakie były wiersze Jana Luśtycha?
- Jasne.
Nie dobierał słów wykwintnie, nie czarował i nie mamił. Pisał prosto, tak jak powinno wyglądać życie. Tak znaczyło tak, a nie, nie. Nie dziwi więc fakt, że płakali po nim parafianie z Cichów oraz ksiądz, który podczas mszy za duszę Jana odczytał ułożony przez siebie wierszyk. Z ambony czy nad grobem? Nie wiem. Wiadomo jednak, że był lubiany i szanowany. Gospodarzył w Zawadach Małych. Ukończył kilka klas szkoły powszechnej. Kilka! Wyobrażasz sobie, że taki dziesięcioletni dzieciak poszedł do pracy w pole, do obory a zasiana w szkole wiedza kiełkowała. A w którymś momencie wypłynęło to wszystko. Wewnętrzny krajobraz nałożył się na życie, które przyszło mu żyć i popłynęły słowa, które zawarł w korespondencjach i w wierszach.
„Gorzałka źródłem zła”, wydrukowana w 1866 roku.
Wiersz poznałam w 2018 roku choć w Antologii Poezji Warmii i Mazur, w opracowaniu Tadeusza Orackiego widnieje od 1957. Wraz z upływem czasu odkrywa we mnie coraz to nowe pokłady pojmowania. Im więcej widzę, tym bardziej rozumiem o czym autor pisał. I że nie jest to tylko sprawa historii i tamtych czasów. Ta sprawa jest paląca też teraz. Tylko mało kto o tym mówi w wierszach „głośno”. Mnie nawet korci, żeby napisać, tylko zastanawiam się po co, skoro taki wiersz już jest, a na dodatek go śpiewam.
Ha! Przecież napisałam. Brakowało mi współczesnej pieśni do Dyptyków Mazurskich. Wyszła zgrabna i z refrenem do śpiewania. Czyli gorzałkowy wiersz Jana Luśtycha nie dość, że prosty/mądry/piękny to jest i twórczo inspirujący.
Gorzałka źródłem zła
Starą gorzelnię w Cichach rozwalono
I nie za dawno większą postawiono,
Bo ona stara już za mała była.
Co dzień trzy tony, więcej nie smrodziła.
Lecz nowa teraz drugie tyle smrodzi,
A przy kościele wiele ludziom szkodzi,
Że coraz więcej grzechu popełniają.
I na nic patrząc już Boga gniewają.
Pożal się, Boże mili przyjaciele!
Co się to dzieje w Cichach przy kościele.
Tam nie o Bogu świętym rozmawianie,
Lecz o gorzałce wciąż rozprowadzanie.
Biada ludowi, który o tym baje,
Głupiej gorzałki pijać nie przestaje.
Biada pijakom! Rozum pożerają,
Trują swe zdrowie, panów wzbogacają.
Biada i panom! Oni wiedza dobrze,
Że pijak truje gorzałką swe zdrowie.
Gdyby przemogli, żółć by przedawali,
Byleby więcej grosza nazbijali.
Lecz błogo takim, którzy jej nie piją,
Ale przy zdrowym rozumie wciąż żyją.
Tym odda pan Bóg nagrodę trzeźwości,
Gdy ich raz przyjmie do wiecznej radości.
„O Żydach, dawniejszej wsi, teraźniejszym majątku w Oleckowskiem”.
Ten wiersz poznałam dzięki pracy Roberta Maluchnika, który 15 lipca 2017 roku opublikował broszurę „Jan Luśtych, 1833-1901, gospodarz z Małych Zawad”. Dostałam ją podczas naszego z Anią i Weroniką pobytu w Pensjonaciku pod Tulipanem. Miejscu niezwyczajnym, własnymi rękoma budowanym, restaurowanym, z sercem prowadzonym. Broszura leżała. Któregoś dnia spojrzałam na mazurską półkę. Pan Jan? Czemu nie. Czytam wstęp, notę biograficzną, potem wiersze. I trafiam na taki, że aż podskoczyłam. Taki wiersz to skarb a jego zapis jest dowodem na wielkość, spostrzegawczość i mądrość w prostocie:
W Żydach, pod Oleckiem, gospodarze byli
Którzy prawa swoje od gruntów stracili.
Do Wężewa wójt dał prawo na żądanie,
Stamtąd już go nigdy nazad nie dostanie.
Do wójta wieśniacy byli się zebrali
I praw, tych co oddał, od niego żądali.
Ale nie otrzymał, z rozpaczy oszalał
I do studni wskoczył, i się wodą zalał.
Tedy ów majętkarz Żydy tanio dostał,
Gdyż przywilej sławny był u niego został.
Wielu gospodarzów we świat się udało –
Już to dawne lata, kiedy to się stało.
We wsi onej piękne budynki stojały
I porządne łaki tam się znajdowały.
Miejsce to, gdzie domy sa porozbierane,
Jest bardzo przyjemne, śliczne, pożądane.
Gdy do miasta więźniów transporterowano,
To przez Żydy ręce im rozwiązywano.
Takie prawo mieli one gospodarze
Na gruncikach swoich porządni szafarze.
I drwa do palenia z puszczy dostawali,
Do leśnika ani grosza nie dawali.
Ej! Gdyby nie byli gruntów swych sprzedali,
Toby w Żydach jeszcze gospodarowali.
Szlachcic Simpson grunta całej wsi posiada,
Co w Georgenborku swym majątkiem włada.
On ma i Wężewo i folwarków siła –
Szkoda za tak śliczną wieś, jaką Żydy, była.
(Gazeta Lecka 1884, nr 15)
"Redaktor (M. Gerss) dodaje:
Powiastka o straceniu przywileju, to jest prawa, jak pan Luśtych powiada, jest w onych stronach wszędzie rozpowszechniona. Gdym do szkoły chodził, to powiastke te już mi powiadano. Utrata onego prawa miała się już w dawnych się stać czasach. Powiadają, że szlachcic w Wężewie wójta Żydowskiego prosił, aby mu prawa pożyczył do przeglądnienia. Ale gdy potem wójt prawa od niego pożądał, to zaparł go i nie oddał.
I straciła potem wieś prawa swoje, a gospodarze poprzedawali grunta swoje. Podług rachunku kościelnego roku 1581 były Żydy wsią czynsz płacącą a w 1622 r. należała już szlachcicowi Jerzemu von Krefienowi".
Czy Państwo to widzicie? Przecież to nie tylko wtedy...
c.d.n.
Literatura:
•„Dawna Poezja Warmii i Mazur” w opracowaniu Tadeusza Orackiego
•„Jan Luśtych, 1833-1901, gospodarz z Małych Zawad” (2017) – zebrał i opracował Robert Maluchnik;
•„Rześki szedłem i wesoły do Zawad do wiejskiej szkoły czyli kronika szkoły w Zawadach Oleckich (1883 – 1944) i wybrane pisma Jana Luśtycha (1833 – 1901) z Zawad Małych" (2018) – zebrał i opracował Robert Maluchnik;
- wszystkie zawarte w obu powyższych dziełach pisma (wiersze i korespondencje oraz zdjęcie Jana Luśtycha) udostępnił Prof. Zbigniew Chojnowski